Μνημείο Άγνωστου Στρατιώτη

Tου Ευθύμη Λεκάκη
Νομικού LL M. International Law, Οικονομολόγου (μέλους Ο.Ε.Ε.), Ιστορικού Ερευνητή

Μεγάλη κουβέντα γίνεται τις τελευταίες μέρες για την κατ’ εμέ βλακοδέστατη απόφαση της κυβέρνησης, να στρατικοποιήσει το τμήμα της πλατείας Συντάγματος στο οποίο βρίσκεται το μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη. Σκεφτείτε φίλοι μου, πόσο διαφορετικές θα ήταν οι συνθήκες για την κυβέρνηση, αν τιμούσε την ψήφο που του έδωσε ο ελληνικός λαός στις τελευταίες εκλογές, και τηρούσε τις υποσχέσεις της!
Πολύ ως φαίνεται έτσουξε τον πρωθυπουργό και το τρομοκρατημένο επιτελείο του, η λαϊκή οργή και αγανάκτηση ύστερα από το κουκούλωμα του εγκλήματος των Τεμπών…

Και επειδή πολλοί από σας, και καλά εσείς δικαιολογείστε, αλλά δυστυχώς ούτε οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι -βουλευτές, υφυπουργοί και υπουργοί- δε γνωρίζετε πώς εμφανίστηκε στη χώρα η ιδέα του μνημείου του «άγνωστου στρατιώτη», σας ενημερώνω με βάση τις λιγοστές μου γνώσεις:

Η πρώτη εμφάνιση της ιδέας κατασκευής μόνιμου μνημείου για τον «Άγνωστο Στρατιώτη» στην Ελλάδα έπεσε κατά τα Επινίκια του 1920, όταν δηλαδή ο βασιλιάς Αλέξανδρος στεφάνωσε ένα πρόχειρο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη που είχε φτιαχτεί στο Καλλιμάρμαρο για την εορτή που οργανώθηκε εκεί με την ευκαιρία της νίκης του Αντιβενιζελικού κόμματος στις εκλογές του Νοεμβρίου 1920 και την επακόλουθη επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου.
Οι προσπάθειες για ανέγερση του μνημείου στην Ελλάδα ξεκίνησαν το 1923 από το καθεστώς της «Επαναστάσεως 1922», αμέσως μετά την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης. Επομένως, δεν ήταν η δικτατορία του Πάγκαλου η πρώτη που ασχολήθηκε με το ζήτημα, όπως αναφέρεται σχεδόν παντού τις τελευταίες μέρες.
Στις 14 Οκτωβρίου 1923, σαν και σήμερα δηλαδή, ήταν προγραμματισμένη η ανακομιδή των οστών ενός άγνωστου στρατιώτη από το Μακεδονικό Μέτωπο, ο οποίος θα ενταφιαζόταν με τιμές στην Αθήνα. Η τελετή αναβλήθηκε προσωρινά αρχικά, αλλά λόγω του κινήματος των υποστράτηγων Λεοναρδόπουλου – Γαργαλίδη στις 21 προς 22 0κτωβρίου του 1923, αναβλήθηκε επ’ αόριστον. Για να σας θυμίσω τι ήταν αυτό το κίνημα, επρόκειτο για μια συμμαχία ετερόκλητων στρατιωτικών στοιχείων (βασιλικών και βενιζελικών που είχαν παραγκωνιστεί από την επαναστατική επιτροπή του Πλαστήρα) με σκοπό να αναγκαστεί η κυβέρνηση Γονατά να παραιτηθεί.
Τελικά, το εγχείρημα για να κατασκευαστεί το μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη ξεκίνησε ξανά το 1926 επί Πάγκαλου και μετά από πολλές παλινωδίες, το έργο του γλύπτη Φωκίωνα Ρωκ από το Αργοστόλι, ολοκληρώθηκε και εγκαινιάστηκε το 1932. Ο δικτάτορας Θεόδωρος Πάγκαλος, στις 3 Μαρτίου 1923 προκήρυξε μέσω της εφημερίδας «ΕΣΠΕΡΑ» καλλιτεχνικό διαγωνισμό για δημιουργία μνημείου αφιερωμένου στον άγνωστο στρατιώτη. Στις 9 Οκτωβρίου 1926, το Υπουργείο Στρατιωτικών ενέκρινε και βράβευσε κατά πλειοψηφία τη μελέτη του αρχιτέκτονα Εμμανουήλ Λαζαρίδη, ο οποίος είχε προτείνει τοποθέτηση του μνημείου ακριβώς μπροστά στο κτίριο των Παλαιών Ανακτόρων. Αρχικά, συνεργάστηκε με τον διακεκριμένο γλύπτη Θωμά Θωμόπουλο, ο οποίος πρότεινε μια φιλόδοξη καλλιτεχνική απεικόνιση: σκηνή γιγαντομαχίας με έναν άγγελο, που θα συμβόλιζε την Ελλάδα, να παραλαμβάνει τον νεκρό στρατιώτη. Ωστόσο, η συνεργασία δεν καρποφόρησε λόγω οικονομικών διαφωνιών. Το 1930, με ομόφωνη απόφαση της επιτροπής, ο Θωμόπουλος αντικαταστάθηκε από τον γλύπτη Φωκίωνα Ροκ, ο οποίος πρότεινε μια πιο λιτή και συμβολική παράσταση: έναν αρχαίο οπλίτη ξαπλωμένο, «εκτάδην κείμενο», στο έδαφος. Η επιλογή αυτή θεωρήθηκε πιο αρμόζουσα για το μνημείο, καθώς αποπνέει απλότητα, γαλήνη και σεβασμό στη θυσία.
Ιδιαιτερότητα του μνημείου σε σχέση με τα αντίστοιχα σε άλλες χώρες είναι ότι είναι κενοτάφιο και όχι τάφος. Συνειδητή επιλογή για να συνδέσει το μνημείο με την αρχαία Ελλάδα και τον Επιτάφιο του Περικλή (από όπου προέρχονται και οι φράσεις που είναι χαραγμένες στο μνημείο). Αντίστοιχα δεν απεικονίζεται ένας σύγχρονος στρατιώτης, αλλά ένας αρχαίος Αθηναίος. Επίσης, συνειδητά είναι γραμμένες με αυτό τον τρόπο οι τοποθεσίες των μαχών, ώστε πάντα να υπάρχει χώρος για τις μελλοντικές μάχες των Ελλήνων.
Η ανέγερση του μνημείου ήταν εξαρχής αρμοδιότητα του Υπουργείου Στρατιωτικών, το οποίο από το 1914 είχε κεντρικό ρόλο στην ανέγερση των πολεμικών μνημείων σε όλη τη χώρα. Για την επιλογή της τοποθεσίας και του ανάγλυφου η τελική απόφαση ήταν όμως του Ελευθερίου Βενιζέλου, την οποία συνδύασε με την απόφαση μεταφοράς της Βουλής από την οδό Σταδίου στα Παλαιά Ανάκτορα (στο σημείο που είναι μέχρι σήμερα).
Όπως και σε όλες τις άλλες χώρες από το 1932 και μετά αποτελεί επίκεντρο της πολεμικής μνήμης και της απόδοσης τιμών στους «ἐν πολέμῳ πεσόντες». Μπροστά του γίνονται οι παρελάσεις, οι καταθέσεις στεφάνων -όχι μόνο σε επετείους, αλλά και από τους ξένους επισήμους που επισκέπτονται τη χώρα-, ενώ ήδη από τα πρώτα χρόνια του σχεδόν όλα τα συνέδρια (από επαγγελματικά και εκπαιδευτικά μέχρι παλαιοπολεμιστικά) που γινόταν στην Αθήνα ξεκινούσαν με πορεία προς τον Άγνωστο Στρατιώτη και κατάθεση στεφάνων μετά την εναρκτήρια συνεδρία.